Een handeling die niet bewaard blijft
Menselijke huid blijft normaal gesproken geen tienduizenden jaren bewaard. Daarom is het reconstrueren van de oorsprong van lichaamskunst moeilijker dan het dateren van een rotsschildering: de oorspronkelijke drager, het lichaam, verdwijnt. Wat overblijft zijn vermalen minerale pigmenten, doorboorde schelpen, bewerkte tanden, gebruikssporen en, veel zeldzamer, bewaarde menselijke resten. Via deze aanwijzingen probeert de archeologie vast te stellen wanneer het lichaam een ruimte werd om iets aan anderen over te brengen.
Schelpen vóór de musea
De grot van Bizmoune in Marokko heeft doorboorde zeeschelpen opgeleverd die worden toegeschreven aan lagen van ongeveer 142.000 jaar geleden. Ze behoren tot de oudste bekende bewijzen van persoonlijke sieraden. Veel zuidelijker, in de grot van Blombos in Zuid-Afrika, vertonen kleine Nassarius-schelpen uit lagen van ongeveer 73.000 jaar oud doorboringen, slijtage en mogelijke patronen van samenvoeging. De schelpen bewijzen nog geen mode in de hedendaagse betekenis: ze wijzen er wel op dat minuscule natuurlijke voorwerpen werden geselecteerd, aangepast en waarschijnlijk op het lichaam getoond.
De keuze voor schelpen met een herhaalbare vorm, vaak ver van de kust vervoerd, suggereert handelingen die tijd, kennis en wellicht gedeelde conventies vereisten. Een halsketting kan versiering, herinnering, verbondenheid, geschenk of meerdere betekenissen tegelijk zijn; de specifieke functie overleeft niet altijd de eigenaar.
De kleur van de huid die we niet zien
Oker vergezelt de vroege menselijke geschiedenis op talrijke Afrikaanse vindplaatsen. Sommige fragmenten zijn opzettelijk afgeschraapt, vermalen of ingekerfd. Het is aannemelijk dat een deel van de pigmenten bestemd was voor lichaamsversiering; mogelijke toepassingen omvatten echter ook de bewerking van materialen, kleefstoffen, huiden en andere activiteiten. De uitspraak ‘oker bewijst de eerste bodypainting’ zou dus te stellig zijn.
Dit onderscheid is essentieel: een prehistorisch pigment vertelt ons over kleurtechnologie, maar laat ons niet altijd weten waar die kleur werd aangebracht.
Een geschiedenis met meerdere beginpunten
Er is niet één plek waarvan bewezen is dat zij de bakermat van elke lichaamspraktijk is. Sieraden, beschildering, tatoeages en doorboringen hebben sterk uiteenlopende chronologieën en archeologische bewaringsomstandigheden; ze kunnen op verschillende plaatsen zijn ontstaan en opnieuw zijn ontstaan. Het is juister te spreken van een lange geschiedenis van uitvindingen en heruitvindingen dan van één enkele voortschrijdende lijn.
Lang vóór het schrift kon het lichaam al boodschappen dragen. We kunnen ze nog niet allemaal lezen. Juist dat maakt het onderzoek zo interessant.
